بیر همکاریم وار، چوخ یوخسول آما ولخرجدیر. گئچنلرده بیر نئچه دفعه املاک و آلیشوئریش سایتلاریندا، میلیون دلارلیق ویلالارا، سون مدل ماشینلارا و … باخدیغینی گؤردوم. شوخلوقلا سوروشدوم؛ ویلا آلماق ایستهییرسن؟ چوخ جدیتله دئدی؛ ندن اولماسین؟! بیرآز صحبته گیردیم، چوخ جالب بیر شئی دئدی، دئدی من هر ایلین باشیندا بیر پیانگو بیلیتی آلیرام و هر دفعه، پیانگونون منه چیخاجاغینا اینانیب، بیر ایل اؤزومو زنگین حس ائدیرم، اونون اوچون تک فیکریم پیانگو چیخدیقدان سونرا نهلر آلاجاغیمی و نهلر یاشایاجاغیمی دوشونمکدیر.
اینسانین بئینی چوخ عجیبهدیر. اینسانین اؤز بئینی، اؤزونو آلداتا بیلر. بو علمده اثبات اولونموش بیر شئیدیر. بعضا انسان ایستهدیغی وضعیته یئتیشمهغین چوخ چتین اولدوغونو آنلاییب، باشارا بیلهجهییندن اومودونو کسدیغینده، بئیین آرایا گیریب، او وظیفهدن قاچماق اوچون چوخ منطقلی بهانهلر اویدورار. حتی خیالدا اونو باشاریلی بیر شکیلده یئرینه گتیرمیش کیمی گوستریب، وجدان راحاتلیغی ساغلار. انسان دا، بو فانتزینی گرهچک سانیب، وظیفه اوچون چالیشدیغینی حس ائدر، آما اصلینده اونون بوتون تلاشی، هدفدن سونراکی خیاللارا صرف اولار و هدف اوچون هیچ بیر ایش گؤرمز. بو بئینین بیر مدافعه مکانیزمیدیر و اونا منطقلی بهانهلرله وظیفهدن قاچما داورانیشی یا دا تورکیه دیلی ایله “میش گیبی یاپماق” دئیرلر.
متاسفانه نئچه ایلدیر میللی فعاللار آراسیندا دا بو مشکل گؤرونمهیه باشلاییبدیر. ایللرجه عمرونو میللی حرکته وئرمیش میللی فعاللارین بیر چوخو، بو بئیین آلداتماسینین تورونا دوشوبلر. میللی حرکتین اصیل هدفی یعنی میللی دولتین قورولماسی دیشیندا، هر شئیین مجادلهسینی ائدیرلرمیش کیمی گؤستریب، آما اصلینده هیچ بیر شئییین مجادلهسینی ائتمیرلر. خیالی بیر ظفر دؤنگوسونده چیرپینیب دورورلار.
بو کور دؤنگونون باشلانقیجی، یولون نه قدر چتین اولدوغونو آنلادیقدان سونرا یارانان اومودسوزلوق و چارهسیزلیق حسیدیر. ایللرجه حیاتینی قویوب، میللی هدف اوچون چالیشان فعالین ساغلام بیر ویزیون و یول پلانی اولمایینجا، گونئی آذربایجانین میللی دولتینین قورولماسی و استقلالی، اونا چوخ چتین و امکانسیز کیمی گؤرونمهیه باشلار. بو دا باشاریسیزلیق قورخوسو، اضظراب و درین بیر اومودسوزلوق دویغوسو یارادار. بو دویغولار یاراندیغیندا، بئیین آرایا گیرر و بو منفی حسلردن قاچماق اوچون عاغیلا باتان آما اشتباه بهانهلر یارادار. بو شکیلده، میللی فعالیمیز اساس وظیفهدن(میللی دولت قورماقدان) قاچینیب، داها اهمیتسیز یا دا داها کئیفلی و غرورلاندیریجی فعالیتلرله مشغول اولار. حتی ایچینده، اصیل هدفه گئدن یول و اصیل هدف اوچون چالیشانلارا قارشی بیر دیرهنیش ده یارانار. چونکو اونون ذهنینده او هدف راحتدیر، اهمیتسیزدیر، ضررلیدیر یا دا او هدفه چوخدان یئتیشیلمیشدیر(و جیبدهدیر ). او داها بؤیوک و اهمیتلی وظیفهلرله مشغول اولدوغونو سانار. فرصتلری یاخالاییب، پراتیک پلانلارلا، میللی دولتین قورولماسی اوچون فعالیت ائدنلری ده، کیچیک هدفلر اوغرونا چالیشان دایاز دوشونجهلی انسانلار کیمی گؤرر. حتی بعضیلری خود تخریبییه بئله باشلار. یعنی بئینینین ناخودآگاهی، باشاریسیزلیغینا اؤنجهدن بیر بهانه یارادماق اوچون، قصدلی بیر شکیلده باشاری شانسلارینی دا تخریب ائتمهیه چالیشار.
منه بئله گلیر کی، بعضی دوستلاریمیز بو سببدندیر کی، آشاغیداکی منطقلی آما یانلیش بهانهلرله، اساس وظیفهدن قاچیب، داها اؤنملی شئیلر اوچون چالیشیرلارمیش کیمی گؤسترمک پئشیندهدیرلر.
1- گونئی آذربایجانین میللی دولتینی قورماق، چوخ راحتدیر و ذاتا جیبدهدیر بهانهسی ایله،
– میللی دولت قورولدوقدان سونرا اونون آنایاساسینین نه اولاجاغینی دوشونوب، آنا یاسا یازمایا چالیشیرلارمیش
-دولتچیلیک و گئچیش شوراسی یارادیب، دولت قورولدوقدان سونرا نه ایشلر گؤرهجکلرینی تارتیشیرلارمیش
-استقلال بیانیهسی اوخویوب، باشقا اؤلکهلری گونئی آذربایجانین باغیمسیزلیغینی تانیماغا چاغیرارلارمیش
ایکینجی دنیا ساواشیندا، آلمان اوردوسو، ساواش اوچاقلارینی گوجلندیرمک اوچون بیر تحقیق باشلادیر. ساواشدان دؤنن ایکی یوزدن چوخ اوچاغی اینجهلهییرلر. گؤرورلر کی اوچاقلارین، قویروق، بدنه و قانادلاریندا داها چوخ دهلیکلر وار یعنی اورالاردان داها چوخ ورولوبلار. آما کابین و موتورلاردا هیچ اصابت یوخدور یا دا چوخ آز اصابت وار. اونون اوچون، اوچاق فابریکاسیندان، اوچاقلارین قویروق، بدنه و قانادلارینین داها دا گوجلندیریلمهسینی ایستهییرلر.
فابریکادا مهندسلر، اوردونون پیشنهادینی اینجهلهدیکدن سونرا بئله بیر جواب وئریر: “سیزین تحقیقینیز دوغرودور، آما چیخاردیغینیز نتیجه یانلیشدیر. اصلینده چوخ دهلیک گؤردوغونوز قویروق، بدنه و قانادلاری دهییل، هیچ دهلیک گؤرمهدیغینیز، کابین و موتور قسمتینی گوجلندیرمهلیییک. کابین و موتورندان وورولان اوچاقلار سقوط ائدیبلر. اونون اوچون گئری دؤنموش اوچاقلارین هیچ بیرینین کابین و موتوروندا دهلیک یوخدور. اورالارادان وورولان اوچاقلار سقوط ائدیب، گئری دونمهییبلر، آما دیگر یئرلریندن وورولانلار، ان آزی گئری دؤنه بیلیبلر.”
گئچمیش 20 ایلده، یوزلرجه گونئی آذربایجان میللی فعالی، میللی حرکتین امکانلاریندان(بورس تحصیلی، پناهندگی و …) یارارلانیب یا دا یارارلانماییب، بویوک مقاملارا چاتیب یا دا زنگین اولوبلار. اونلارین بیر چوخو کؤشهیی دؤندوکدن سونرا، میللی حرکتدن اوزاقلاشیب، اؤز تجارتی ایله مشغول اولوب، حتی گنج میللی فعاللاری دا، بو یولدان واز گئچیرمهیه چالیشیبلار. بیز چوخو زامان، اونلاری اونودموشوق و گؤرموروک، گؤردوغوموزده ده، سایقیلی بیر شکیلده، اسکی میللی فعال اولاراق تانیددیریریق. آما 20 ایلدیر هیچ واز گئچمهین و مداوم فعالیت ائدنلر گؤزوموزه باتیر. گویا میللی حرکتین سلامتی اوچون اؤنلاری تنقید یا دا مثلا افشا ائتمهلیییک. آما دوشونموروک کی اونلار نه ده اولسا دوشمهمیشلر، حالا آیاقدادیرلار و میللی حرکت اوچون ساواشیرلار. اصیل تنقید ائدیلمهسی لازم اولانلار، اوچ-بئش تومن الینه گئچدیغینده سقوط ائدیب، میللی حرکتدن اوزاقلاشیب، یا دا میللی حرکته ترس دوشنلردیر.
بیر ده تورکیهده بیر سؤز وار “زنگینین مالی فقیرین چنهسینی یورار”. صاباحدان آخشاما ایشیمیز گوجوموز زنگینلرین مالینین حسابینی گئتمک اولوب. زنگین میللی فعاللار بیزه یاردیم ائتسهلر، باشلارینی شاهین باشینا بنزهدهریک، یوخسا اونلارا خائین دئیهریک. بیر گون دئیهریک جمهوری اسلامیدن پول آلیب، توتمادی صاباحکی گون دئیهریک آذربایجاندان آلیب، اودا توتمادی اسرائیلدن آلیب دئیهریک، دای بو حتما توتاجاق. چامورو وور دووارا، یاپیشماسا دا ایزی قالار. بو قدر کولباش اولمایاق به…
دولت، بیر بؤلگه و قالیجی بیر نفوسا، سیاسی اوتوریتهسینی ساغلامیش حقوقی بیر وارلیقدیر. بو حقوقی وارلیق، باشقا دولتلر طرفیندن رسمیته تانینسا دا -تانینماسا دا، اولوسلار آراسی حقوقدا بیر دولت حقوقونا صاحبدیر. یعنی بیر دولتین سیاسی وارلیغی، باشقا دولتلر یا دا بیرلشمیش میللتلر طرفیندن رسمیته تانینماسینا باغلی دهییل.
دولت، میللتین سیاسی بیرلیییندن دوغار و میللتین ارادهسینی تجللی و تمثیل ائدر. هر میللتین اؤز سرنوشتینی تعیین ائتمک اوچون تک یولو وار، او دا میللی دولتدیر. میللی دولتی اولمایان بیر خالقین سوسیال آزادلیغی، دموکراسیه چاتماسی و اقتصادی گلیشمهسی امکانسیزدیر. گونئی آذربایجان خالقی، آنجاق اؤز میللی دولتینی قوراراق، فلاکتلردن قورتولوب، رفاهینی، اؤزگورلوغونو و شرفلی یاشام حقینی تامین ائده بیلر. گونئی آذربایجان میللی حرکتینین اساس هدفی ده، ائله میللی دولتی قورماقدیر.
بیر هدف تک باشینا هیچ بیر شئیی ایفاده ائتمز. هدفه یئتیشمک اوچون سناریو و یولپلانی یوخسا، او هدف خیالپرستلیکدن باشقا بیر شئی دهییل. میللی هدفیمیزه یئتیشمک اوچون الچاتان سناریولاریمیز اولماسا، میللی حرکت و خالقیمیز اومودونو ایتیرر و میللی حرکت خنثی بیر حرکته دؤنر. بو یازیدا، دنیادا میللی دولتی اولمایان، آما فرقلی سناریولار ایله میللی دولتینی قورموش، نمونهلری اینجهلهییب، گونئی آذربایجان اوچون الچاتان اولان بعضی سناریولاری لیستهلهدیم. البته یالنیزجا بو سناریولار دهییل، اونلارجا باشقا سناریو دا اولا بیلر. اؤنملی اولان اونلارین بیلینمهسی و ذهنیمیزده جانلانماسیدیر. بو سناریولاری بیلمک، هم بیزده اومود یارادار، هم ده حرکت قابلیتیمیزی چوخالدار.
اوزاقدا دوروب، هیچ بیر شئیه قاریشمادان، یالنیزجا استقلال ایستهمکله، میللی هدفه یئتیشیلمز. میللی حرکت اولاراق، گونئی آذربایجانداکی هیچ بیر گلیشمهنین کناریندا قالمامالیییق. گونئی آذربایجاندا گئدن هر گلیشمه، تهدید و فرصتی دهیرلندیریب، داخیل اولوب، سناریولار اساسیندا، میللی دولت هدفینه دوغرو یؤنلندیرمهلیییک. لازیم اولان یئرلرده اؤز خالقیمیزین فرقلی دوشونجهلی گروهلاری ایله اوزلاشمالیییق. اونلارین اعتمادینی قازانیب میللی هدفه یؤنلندیرمهلیییک. آما بونو دا بیلمهلیییک کی، اوزلاشماق وازگئچمک دهییل، هیچ بیر زامان میلی هدفیمیز یعنی گونئی آذربایجان دولتیندن واز گئچمهمهلیییک.
1- کولتورل رنسانس سناریوسو: میللی حرکتین اؤندرلیغینده، گونئی آذربایجان خالقی، آذربایجان و تورکلوک آدینا سفربر اولار. تظاهراتلار، اعتصابلار و مدنی اطاعتسیزلیکلرله، ایران حکومتینی گونئی آذربایجاندا فلج ائدر، سونرا بیر بویوک عصیانلا، دولت قوروملارینی اله گئچیریب، گونئی آذربایجان دولتینی قورار.
2- آنایاسال رفرم سناریوسو: میللی حرکتین اؤندرلیغینده، گونئی آذربایجان خالقی تظاهراتلار، اعتصابلار و مدنی اطاعتسیزلیکلرله، گونئی آذربایجانین سؤمورمه هزینهسینی چوخالدار. ایران حاکمیتی گونئی آذربایجانین اقتصادی و فرهنگی خودمختارلیغی قبول ائتمهیه مجبور قالار. خودمختار حکومت، میللی دوشونجهلی انسانلارین قاتیلیمی و مدیریتی ایله گونئی آذربایجانین میللی اردو و میللی دولتینی قورار.
3- اکونومیک گوچلنمه سناریوسو: گونئی آذربایجانین بروکراتلاری، ایش آداملاری و گوج صاحیبلری، گونئی آذربایجان و تورکلره اولان ظلملره قارشی تشکیلاتلار یارادیب، آذربایجانین حقلرینی مدافعه ائدیب، آذربایجانین پیشرفتینه چالیشیر. میللی فعاللار، نظامی-انتظامی منسوبلاری و خالقین چوغونلوغو، اونلارا قاتیلیب حمایت ائدر. بو تشکیلاتلار میللی دولت آماجی ایله یارانمیش اولماسا دا، میللی فعاللارین یؤنهتیمی ایله، میللی دولتین قورولماسینا قدر دوام ائدر.
4- ژئوپولیتیک بوشلوک سناریوسو: حاکمیتین اوتوریتهسی ضعیفلر، ایراندا فرقلی مخالف گروپلار بیر بیری ایله چاتیشمایا باشلار، میللی دوشونجهلی اینسانلار دا خالقیمیزی قوروماق اوچون سیلاحلانیب بیرلهشر. میللی دوشونجه بیرلیغی، دیگر مرکزیتچی مخالفلری باسدیریب کنترلو اؤز الینه گئچیرر و میللی دولتین اساسینی یارادار.
5- ژئوپولیتیک بوشلوک سناریوسو: کورد ترور تشکیلاتلاری، باتی حمایتی ایله آذربایجان تورپاقلارینا حمله ائدر. میللی فعاللارین یؤنهتیمی ایله، مقاومت هستهلری قورولار. خالقین حمایتی ایل بو قوروملار بویویوب هم توروریستلری تمیزلر، هم ده گونئی آذربایجانین تمامی یا دا بیر قیسمینین کنترلونو اله گئچیرر. بو شکیلده گونئی آذربایجانین میللی دولتینین اساسی قورولار و گونئی آذربایجانین بوتون تورپاقلارینی آزاد ائدهنه قدر دوام ائدر.
6- سیاسی آیریلیقچیلیق سناریوسو: تورک-فارس چاتیشماسی باشلار، تورکلر ایله فارسلارین(یا دا فارسلارلا بیرلیکده اولان ائتنیکلرین) بیرلیکده یاشادیغی شهرلرده(مثلا تهران و گیلاندا) تورکلره قارشی سالدیریلار اولار. بو سالدیریلارا قارشی گونئی آذربایجان تورکلری بیرلیکلر یارادیب تشکیلاتلانار. بو تشکیلاتلار، خالقین حمایتی ایله گونئی آذربایجاندا کنترولو اؤز الینه آلار و میللی دولتینی قورار.
7- ایدئولوژیک آیریشما سناریوسو: حاکمیتین باشچیلاری آراسیندا، ایدئولوژیک چاتیشمازلیقلار باشلار. حاکمیتین تورک قولو ایله فارس قولو بیربیرینه قارشی اولار. چاتیشمازلیقلار دهرینلهشیب شدتلندیغینده، حاکمیتین تورک قولو، آذربایجانا چکیلیب اؤزونو قورومایا چالیشار. میللی حرکتین و خالقین حمایتی ایله گونئی آذربایجانین میللی دولتینه ائوریلر.
8- کولونیال چؤکوش سناریوسو: تحریملر یا دا بومباردمانلار نتیجهسینده، حاکمیت مالی باخیمدان ضعیفلر، نظامی گوجونون مالی احتیاجلارینی تامین ائده بیلمز، بعضی بولگهلرده اتوریتهسینی ایتیرر و گوج بوشلوغو یارانار. میللی حرکت بو بوشلوغو فرصت بیلیب، حکومتدن ناراضی اولان آذربایجانلی اوردو منسوبلارینی و خالقی سفربر ائدیب، قورتولوش اوردوسو قورار. میللی قورتولوش اردوسو، گونئی آذربایجاندا کنترولو اله گئچیریب، امنیتی ساغلار و میللی دولتی قورار.
9- بحراندان سونرا یئنیدن یاپیلانما سناریوسو: تحریملر، بومباردمانلار یا دا دوغال آفتلر نتیجهسینده، دولت یاپیسی بویوک اؤلچو ده چؤکر. گونئی آذربایجان خالقی تشکیلاتلانیب، اؤزو اؤزونو یؤنتمک مجبوریتینده قالار. قارداش اؤلکهلر و اولوسلارآراسی قورولوشلار یاردیمی ایله گونئی آذربایجان میللی اردو و میللی دولتی قورولار.
10- باریش آنلاشماسی قورولوش سناریوسو: ایران تورکیه یا دا قوزئی آذربایجانا ساواش آچار. قوزئی آذربایجان، تورکیه ایله برابر ایرانی شکست وئریب، گونئی آذربایجان تورپاقلارینی آزاد ائدر. ایرانی باریش آنلاشماسی امضالاییب، گونئی آذربایجانین میلی دولتینی رسمیته تانیمایا مجبور ائدر.
گئچن گونلرده عراقچی مصاحبهلرینین بیرینده دئییر کی ساواشین هزینهسی، مذاکرهدن داها آزدیر. ایرانین ساواش گوجو و جایدیریجیلیق گوجونو 12 گونلوق ساواشدا گؤردوک. او ساواش گؤستردی کی ایرانین اسرائیله قارشی هیچ بیر قدرت بازدارندگیسی یوخدور. آما الینده اؤنملی بیر شئی وار، او دا پروپاگاندا ماشینیدیر. ایران، پروپاگاندا یا دا بیلدیغیمیز عجم اویونو ایله، تحقیرآمیز شکستی بئله، اؤز هوادارلارینا و بعضی اونلارا تای عجمیلره بیر ظفر کیمی یئدیردهبیلیر. آما مذاکره و سؤزلشمه مکتوب اولدوغو اوچون اونو گیزلهده بیلمیر. بونون اوچون جمهوری اسلامینین اؤزو ساواش چیخارماق اوچون جان آتیر و الیندن گلن هر شئیی ائدیر کی ساواش چیخسین. ههلهلیک بو هدفینه ده یاخینلاشمیش گورونور. بونوبیر کنارا یازالیم.
اسرائیلین ایرانی و اورتادوغودا اولان بوتون بویوک اؤلکهلری پارچالاماغا چالیشدیغی گیزلی بیر شئی دهییل. آما آمریکا و اروپانین بو قونودا توتومو تام بهللی دهییل. ایران آدلی اؤلکهیی اؤزلری قوروبلار و یوز ایلدیر کی بو مصنوعی اؤلکهیی فرقلی سیاستلر و حیلهلر ایله آیاقدا توتماغی باشاریبلار. اونلارین سیاستلری و حمایتلری اولماسا و اللرینی ایرانین اوستوندن چکسهلر، ایران اؤزو اؤزونه 5-6 اؤلکهیه بولونر. ایران پارچالانیرسا، بو جغرافیا دا، اوروپا کیمی میلت-دولت پروسهسینه گئچیب، مرفه و آزاد بیر گهلهجهیه دوغرو آددیم آتار. بو گونه کیمی دوام ائدن ایرانی قورما سیاستلری بوگوندن سونرا دا دوام ائدهجک می؟ بونو آنلاماق اوچون بوندان سونراکی، ایکی سناریویا دقت ائتمهلیییک:
1- ایرانی بومبالاییب، بوتون موشک و هستهای گوجونو یوخ ائتدیکدن سونرا تحریملری قالدیریب یئنه ده ایرانا بیر نفس آلما و بوتونلوغونو قوروما شانسی وئرهجکلر. یعنی حالا ایرانی قوروماق ایستهییرلر.
2- ساواش اولماسا، موجود تحریملر و داها بئتری ایله ایرانین بئلینی بوکمهیه چالیشسالار، دئمک کی ایرانی قوروماقدان واز گئچیبلر و پارچالانماسینا راضیدیرلر.
البته بونو دا دئمهلییم کی اونلار دنیانین قادر مطلقی دهییللر و هر شئی اونلارین ایستهدیغی کیمی اولاجاق دییه بیر قانون یوخدور. اونلارین گوجو، نه قدر چوخ اولسا دا، خالقلارین گوجوندن چوخ دهییل و بیر خالقین قارشیسیندا بوتون گوجلر اگیله بیلر. یعنی بو تحلیللر، یالنیز بیلگی آماجلیدیر، بونلارا دایاناراق اومود یا دا اومودسوزلوغا گیرمک یانلیشدیر. گونئی آذربایجان خالقیندا باغیمسیزلیق اولکوسونو جانلی توتوب خالقیمیزی سفر بر ائتسک، اونا قارشی هیچ بیر گوج دایانا بیلمز. ظفر یاخیندی گونئی آذربایجان آزاد اولاجاق، تورکه تورک حکم ائدهجک.
گونئی آذربایجان میللی حرکتی، فرهنگی یا دا انتلکتوئل بیر حرکت کیمی باشلاسا دا، “آزادلیق، عدالت، میللی حکومت” شعاریندان سونرا تام سیاسی بیر حرکته دؤنوبدور. انتلکتوئل دوشونجهنین وار اولماسی، میللی حرکتین تئوریک اساسلارینی گوجلندیریب، تغذیه ائتسه ده، انتلکتوئل تارتیشمالارلا سیاسی بیر حرکتین آراسینداکی چیزگییی قورومالیییق.
هر سیاسی حرکت کیمی گونئی آذربایجان میللی حرکتی ده، خالقیمیزلا مناسبتینی معین ائتمهلیدیر. یوخسا یا گونئی آذربایجان میللی حرکتینی بیر دولت کیمی گوروب، دموکراسی آدینا خالقین چوخونلوغونا تابع اولوب، هدفدن جاییب، گؤندهلیکده قالار، یا دا انتلکتوئل بیر حرکتی کیمی خالقی هیچ سایاراق، خالق حمایتینی ایتیریب گوجسوز و قابلیتسیز بیر حرکته دؤنر.
بیز بیر سیاسی حرکت اولاراق، میللی حرکتین تابانینی یعنی پایگاه اجتماعیسینی تمثیل ائدیریک، خالقیمیزین هامیسینی دهییل. میللی حرکتینین تابانی دا، اؤزونو صمیمیتله تورک فرهنگینه باغلی حس ائدن ، آذربایجان و تورکلوغو مدافعه ائدن، هر گونئی آذربایجانلیدیر. اؤزونو آریایی بیلن، فارس دیلینی و ایرانی منیمسهین، “جان آذربایجان” یئرینه “ایران مرز پرگهر” دئینلر بو حرکتین تابانی دهییل و بو حرکت اونلاری تمثیل ائتمیر.
گونئی آذربایجان میللی حرکتینین اساس وظیفهسی، اؤز تابانینی یعنی “جان آذربایجان” دئینلری مدافعه ائدیب، تشکیلاتلاندیریب، میللی هدف اوچون سفربر ائتمکدیر. بونون یانیندا “ایران مرز پرگهر” دئینلری ده، میللی مفکورهیه جذب ائدیب، تابانینا داخل ائتمهلیدیر. بونا یئتیشمک اوچون بعضی پرنسیبلره دقت ائدیلمهسی لازمدیر:
1- تابانی قوروما: تابانیمیزین سؤیلمینی گوجلندیریب، ایران مرز پرگهر سؤیلمینی چورودوب جان آذربایجان سؤیلمینه جذب ائتمک. تابانین ایستکلرینه و سؤیلمینه قارشی اولماماق. ایران مرز پرگهر دئینلرین یانیندا کیمی گورونوب، اونلارین الینی گوجلندیرجک توتوملارا گیرمهمک.
2- قولاق آسما و امپاتی: تابان، میللی حرکتین ذینفعی و پولیتیکالارینی شکیللندیرندیر، بیر حمایت انباری دهییل. تاباندان گهلن پیشنهاد و انتقادلاری ائشیدیب، جدییه آلیب، دوشونجهلرینه سایقیلی یاناشماق. تابانین اینانج و داورانیشلارینی، آشاغیلاماماق.اونلارین سئوینجی، ظفری و باشاریسی ایله سئوینیب، دردی ایله ناراحت اولماق.
3- شفافلیق و صداقت: پولیتیکالارین و قرارلارین دلیلینی و نتیجهلرینی صداقتلی بیر شکیلده تابانا آنلادیب، آلدیغیمیز قرارلار قونوسوندا بیلگیلندیریب، حساب وئرمک.
بیر زامانلار بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی(بمت) دییه بیر شئی واردی، خاطیرلایان وار می؟ حتی بمتنین گووهنلیک کونسئیی واردی، اونو خاطیرلایان وار می؟ دنیا سطحینده قرارلار اورادا آلیناردی. بئش اؤلکهنین ده وتو حقی واردی، مثلا بیر قرار ایله فرانسه مخالف اولسایدی، دنیانین هامیسی ایستهسه بئله قرار آلا بیلمزدی. بو گون فرانسهنین جمهور باشقانی، اللری دیزینین اوستونده ترامپین قارشیسندا اوتورور و اونون سؤزلرینی اونایلاماقدان باشقا دا بیر چارهسی قالمیر. بو فوتوگراف، دنیانین بوگونکی حالینی و نظامینی آچیق شکیلده گؤستریر. آی چین فالاندیر، هندوستان بئهماندیر، برزیل ائلهدیر، اوبیریسی بئلهدیر سؤزلر هامیسی هاوادیر منجه. ترامپ اونلارین دا جمهور باشقانلارینی دعوت ائتسهایدی، اونلار دا قاچا قاچا گلیب ماکرون کیمی اللرینی دیزلرینین اوستونه قویوب اورادا اوتوراجاقدی.
گئچن گونلرده سایین یوروش مهرعلیبیلینین استثمار و سؤمرگهنی آنلاتان چوخ گوزل و دهیرلی بیر یازیسینی اوخودوم. بئله بیلیمسل و تئوریک قونولارین یاییلماسی و تارتیشیلماسی، میللی حرکتیمیزه چوخ فایدالیدیر، خصوصا بئله یازیلار، میللی حرکتین اؤندرلری طرفیندن یازیلدیغیندا، داها اهمیتلیدیر و حرکتیمیزن دهرینلشمهسی و تئوریزه اولماسیندا چوخ بؤیوک نقشی اولا بیلر. بو مقالهنی اوخویوب، یاییب، بحثه قویوماغی هر کسه توصیه ائدیرم. بونون اوچون، سایین یوروش بییین بو دهیرلی یازیسینی اله آلیب، دوشونجهلریمی بیلدیرمهیی بیر وظیفه کیمی گؤرورم. دوشونجهلریمی بیلدیرمهدن اؤنجه، یوروش بییین قید ائتدیغی تئوریک چرچیوهنین خلاصهسینی بیان ائتمک اوچون، او یازیدا قید اولان سیاستلرین مصداقلارینی گونئی آذربایجان توپلوموندا بهلیرلهمهیه چالیشاجاغام. بونلارین جزئیاتینی یوروش بییین مقالهسینده اوخویا بیلرسینیز. سؤمورگهجی سیاستلرین مصداقلارینی یازدیقدان سونرا، یوروش بییین چیخاردیغی نتیجهلره، اؤز تنقیدی باخیشیمی و آنالیزیمی یازیاجاغام.
1.1 ذهنی سؤمورگهلشمه: بو سیاست نتیجهسینده، گونئ آذربایجاندا بعضیلری، بیز ایرانلیییق، بیز تورک دهییلیک و اصیل آریایی یعنی آذریییک، ایران مرز پر گهر، دنیانین ان یاخشی و قدیم اؤلکهسیدیر کیمی دوشونورلر.
1.2 بویون ایمه سیاستی یا دا اؤیردیلمیش آشاغیلیق: بو سیاست نتیجهسینده، گونئ آذربایجاندا بعضیلری، ایران داغیلارسا بیز آجیمیزدان اؤلهریک، نفتیمیز گازیمیز اولماسا بیز فلاکتده قالاریق، تورکلر دولت ایشلرینی بیلمز، تورک دیلی علمی و ادبی دیل دهییل، فارس دیلی دنیانین ان گوجلو دیلیدیر، حکومتین هر شئیدن خبری وار، هر شئی اونون کنترلو آلتیندا و هر شئی اونون پلانیدیر کیمی دوشونور.
1.3 اؤزونه قاتما سیاستی: بو سیاست ایله بیر طرفدن آسیمیله اولموش مذهبی گونئی آذربایجان تورکلرینی حکومته قاتمایا چالیشیب، دیگر طرفدن مذهبی اولمایان و حاکمیته مخالف اولانلاری دا یئنه ایرانچیلیق چرچیوهسینده، ایران اوپوزیسیونونا یئرلشدیرمهیه چالیشیرلار.چونکو ایران اوپوزیسیونو دا عینی ایران حاکمیتی کیمی سؤمورگهجی دوشونجهسیندهدیر و عینی سیاستلری حتی داها بئترینی یئریدمک ایستهییر. حاکمیته یا دا اوپوزیسونا قاتیلان هر بیر گونئی آذربایجانلی، سؤورگهجی سیستمه بیر قازانجدیر. ائله بو سیاست نتیجهسیندهدیر کی گونئی آذربایجان میللی حرکتینه قارشی دئییرلر کی، مشکل یالنیز جمهوری اسلامیدهدیر. گوزل ایرانیمیزی اونلار خارابا ائدیبلر، اونلاری ییخیب یئرینه داها یاخشی بیر حکومت گلسه، ایران ژاپن اولار. یعنی اؤزونه قاتما سیاستی ایله گونئی آذربایجان تورکونو، هم جمهوری اسلامییه قاتمایا چالیشیرلار، هم ده سلطنت طلب و جمهوریخواه اوپوزیسیونا. ایکیسینین ده سونوجو عینیدیر: سؤمورولموش انسانین سؤمورگهجییه قاتیلماسی.
1.4 توکئنیسم سیاستی: بو سیاست اساسیندا، سؤمورگهلشمهیی ذهنینده قبول ائتمیش گونئی آذربایجانلی تورکلری، بیر آذربایجان سمبولو کیمی نمایش ائتمهیه چالیشیرلار. طباطبایی، کسروی، خامنهای، خلخالی، رحیم شهریاری و … کیمی انسانلاری توکئنیزه ائدیب آذربایجان تورکونون سمبولو کیمی تانیددیرمایا چالیشیرلار. یالنیز اینسانلار قونوسوندا دهییل، کولتورل قونولاردا دا بو ایشی گؤرورلر، مثلا “سکینه دایی قیزی نای نای” کیمی ماهنیلاری آذربایجان موسیقیسینین سمبولو کیمی توکئنیزه ائتمهیه چالیشیرلار.
1.5 چورک قیرینتیسی سیاستی: بو سیاست اساسیندا، بعضی مطالبهلرین منحرف اولونموش حالینی یئرینه یئتیریرلر کی، هم مطالبهنی مبتذل ائتسینلر، هم ده او مطالبهنی وئرمیش کیمی گؤستریب، مشروعیت قازانسینلار. نمونه اولاراق، فاذری دیلینده اولان محلی تلویزیون کاناللاری، فرهنگستان آذربایجان، تورک دیلینده بعضی کیتاب و قازئتهلرین یاییلماسینا و آرا-سیرا بعضی دانشگاهلاردا ایکی ساعت تورک دیلینین تدریس اولونماسینا اشاره ائده بیلریک.
بو سیاستلرین ایلک اوچو، ایرانچی سؤمورگهچیلیغینین آنا پولیتیکالاریدیر و بو پولیتیکالار سایهسینده تورکلری تماما آسیمیله و یوخ ائتمهیه چالیشیرلار. سون ایکی سیاست، اصلینده ایلک اوچ پولیتیکایا مشروعیت یاراتماق اوچون استفاده ائتدیکلری تاکتیکلردیر.
یوروش بی، مقالهسینده اؤنجه بو بئش قونویو چوخ قاپساملی و بیلیمسل شکیلده آنلادیر. سونرا، سئچیم قونوسونا گئچیر و سون جمهور باشقانلیغی سئچیمینده، پزشکیانی دستکلهمهیی، قید ائتدیغی بئش سیاست چرچیوهسینده بیر-بیر دهیرلندیریر. بو دهیرلندیرمهلره گؤره، پزشکیانی دستکلهینلر، او بئش سؤمورگهجی سیاستین تاثیری آلتیندا پزشکیانی دستکلهییبلر و پزشکیانین گونئی آذربایجان خالقی طرفیندن ائتکین بیر شکیلده دستکلنمهسی، سؤمورگهجی سیاستلری داها دا گوجلندیرهجک. یوروش بی، پزشکیان و پزشکیان کیمیلرینی دستکلهمهیین یانلیش اولدوغونو و دوروم نه اولورسا اولسون، سئچیملره تحریم ائتمهغین دوغرو اولدوغونو ایرهلی سورور. حتی پزشکیانی دستکلهینلرین، ایرانین ذهنی سؤمورگهلشمه، بویون ایمه و اؤزونه قاتما سیاستی تاثیرینده حاکمیت کادرولارینا(پزشکیانا) بیر قورتاریجی کیمی اومود باغلاییب، اؤی وئردیکلرینی دوشونور.
البته کی گونئی آذربایجان تورکلری آراسیندا هر کس سؤمورگهجی سیاستلردن آز-چوخ ائتکیلهنیبدیر. یوروش بییین سؤزلرینده ده، کسینلیکله دوغرولوق پایی واردیر، آما اونلارین کمیت و کیفیتینی اؤلچمک امکانسیزدیر(ان آزیندان منیم اوچون). مثلا پزشکیانی دستکلهینلرین نه قدری اؤیردیلمیش آشاغیلیق حسی ایله، پزشکیانی بیر قورتاریجی کیمی گوروب، اونا اومود باغلادیغینی اؤلچمک امکانسیزدیر. بیر ده بو دهیرلی مقالهده، دیگر طرف یعنی پزشکیانا قارشی اولانلار(سئچیمی تحریم ائدنلر یا دا جلیلینی دستکلهینلر) قونوسونو هیچ اینجهلنمیر. پزشکیانا قارشی اولانلاری بو ایجهلنمهیه داخل ائتمهدیغی اوچون، آنالیز اکسیک قالیر و عدالتلی بیر سوسیولوژیک آراشدیرمادان اوزاخلاشیب، بللی سیاسی قرارلاری توجیه ائتک اوچون یازیلمیش بیر یازی سطحینه دوشور.
یوز ایللیک سؤمورگهجی سیاستلر نتیجهسینده، گونئی آذربایجان تورکلرینین چوخونون(حتی میللی فعاللارین بعضیسینین) فرقلی سطحلرده سؤمورگهجی سیاستلردن تاثیر آلدیغینی انکار ائتمک اولماز. بوگون بو سؤمورگهجی سیاستلر نتیجهسینده، گونئی آذربایجان خالقی ایکی گروها بؤلونموش کیمی گورونور: ایران مرز پر گهر دئینلر(سؤمورگهجی سیاستلریندن چوخ تاثیر آلمیشلار) و جان آذربایجان دئینلر(سؤمورگهجی سیاستلردین تاثیر آلمامیشلار یا دا چوخ آز تاثیر آلمیشلار).
1- ایران مرز پر گهر دئینلر: ایرانین سؤمورگهچی پولیتیکالارینا اویموش و آسیمیله اولموش، اؤزونو ایران و آریایی بیلیب، فارس دیلینی منیمسهییب، تورکلوغو آشاغیلیق بیلب، ایرانچیلیغا قاتیلمیش، ایران حاکمیتی یا دا اوپوزیسیونونا باغلیلیق حس ائدن، جمهوری اسلامی طرفداری یا دا سلطنت طلب-جمهوری خواه اوپوزیسیونلارین طرفداری اولانلار
2- جان آذربایجان دئینلر: ایرانین سؤمورگهچی پولیتیکالاریندان داها آز تاثیر آلمیش، آسیمیله اولمامیش یا دا داها آز آسیمیله اولموش، بو سیاستلر قارشی اولان، تورکلوغونه و آذربایجانا باغلی اولان، فارس دیلینی و آریاییچیلیغی منیمسهمهیین، گونئی آذربایجانین و تورکلوغون منافعینی هر شئیین اوستونده گؤروب، جمهوری اسلامی و اوپوزیسیون دیشیندا اوچونجو بیر یول آختارانلار.
یوروش بیین یازدیغی بو دهیرلی مقالهنین تکمیل اولونماسی اوچون، پزشکیانا قارشی توتومو دا دهیرلندیرمهلی ییک. پزشکیانا قارشی توتوملارین(تحریم یا دا جلیلینی دستکلهمک) دا، نه قدر سؤمورگهجی سیاستلردن ائتکیلندیغینی آنلادیغیمیزدا، هانکیسی(پزشکیانی دستکلهمک یا دا پزشکیانا قارشی اولماق) گونئی آذربایجان میللی حرکتینه داها چوخ فایدالی و داها دوغرو اولدوغونو دا آنلایا بیلهریک. بونون اوچون هر کس اوز دوشونجه و مشاهدهلری ایله آشاغیداکی ایکی سورویا جواب وئرمهیه چالیشسا، اصیل سوالین جوابی دا آیدینلاشاجاق:
الف-گونئی آذربایجان تورکلرینین هانکی گروهو پزشکیانی دستکلهدی؟ هانکی گروهو اونا قارشی چیخدی؟ ایران مرز پز گهر دئینلر می پزشکیانی دستکلهدی؟ یوخسا جان آذربایجان دئینلر می؟
ب- او سئچیم و گونئی آذربایجان تورکلرینین یوغون شکیلده پزشکیانی دستکلهمهسی، سؤمورگهچی سیاستین گوجلنمهسینه می سبب اولدو؟ یوخصا ضعیفلنمهسینه می؟ تحریم تاکتیکی باشاریلی اولسایدی و گونئی آذربایجاندا قاتیلیم اورانی و پزشکیانین اوی اورانی ایرانین میانگینی ایله برابر اولسایدی، ایران مرز پرگهر دوشونجهسی داها چوخ گوجلهنهجکدی؟ یوخسا جان آذربایجان دوشونجهسیمی؟
البته بورادا آماجیم هر طرفده چوخونلوغون هانکی گروهدا اولدوغونو دوشونمکدیر. یوخسا، کیمسه بوتون پزشکیانا قارشی اولانلار، ایران مرز پر گهر دئینلردیر یا دا عکسینی ادعا ائده بیلمز. خصوصا بورادا سیاسی اکتیویستلر(میللی فعاللار) سؤز قونوسو دهییل. سیاسی آکتیویستلر بئله بیر سوسیال آراشدیرمانین قونوسو اولماز، چونکو اونلار بیلینجلی شکیلده، شخصی یا دا جناحی منافع و دوشونجهیه تابع اولارلار. بورادا سؤز قونوسو، نورمال خالقیمیزدیر. یعنی سیرادان بیر اکینچی، ایشچی، معلم، نظامی، ایشسیز، ائو خانیمی و … انسانلاردان سؤز گئدیر. نرمال خالقیمیزین ایچینده هانکی گروهون چوخونلوغو پزشکیانی دستکلهدی؟ هانکی گروهون چوخونلوغو جلیلی یا دا تحریمدن یانا اولدو؟ عینی شکیلده، پزشکیانی دستکلهمک می سومورگهجی پولیتیکالارینی داها چوخ چوروتدو؟ یوخسا قارشی اولوب تحریمه قاتیلماقلا داها چوخ چوروده بیلردیک؟
بو سواللارین جوابینی تاپماق اوچون، اؤلچوله بیلیر هیچ بیر کریتریمیز یوخدور. هر کس یالنیز اؤز مشاهده و آنالیزینه دایاناراق قرار وئره بیلر. من اؤز مشاهدهم اساسیندا فیکریمی دئمهلییم، بو دا منیم دئدیکلریمین عکسینی دئینلرین سوزلرینین و قرارلارینین یانلیش اولدوغو آنلامینا گلمز. چونکو اونلارین مشاهدهلری و آنالیزلری، منیمله تماما فرقلی اولوب، تماما فرقلی بیر تاکتیک سئچمیش اولا بیلیرلر. قیساجاسی بورادا آماجیمیز گناه گئچیسی آختارماق دهییل، آماجیمیز داها دهرین دوشونوب بیربیریمیزی آنلاماقدیر.
منجه ایرانین، جمهور باشقانی سئچیمینده، خالقیمیزین ایران سؤمورگهچی سیاستلریندن داها چوخ ائتکیلنمیش، ایرانی و فارس دیلینی منیمسهین، ایران مرز پر گهر دئین گروهو، چوخونلوقلا سئچیمی تحریم ائتدیلر(اوپوزیسیون طرفدارلاری) یا دا جلیلینی دستکلهدیلر(جمهوری اسلامی طرفدارلاری). آما جان آذربایجان دئییب، تورکلوغه و آذربایجان منافعینه دهیر وئرن، ایران حاکمیتی و اوپوزیسونونا مخالف اولان و اوچونجو بیر یول آختارانلارین چوخونلوغو پزشکیانی دستکلهدیلر. عینی شکیلده گونئی آذربایجان، ایرانین اورتالاماسیندان معنیلی فرق ایله سئچیمه قاتیلماسی، پزشکیانی دستکلهمهسی و تورکلوق آدینا بیر اتمسفر و ظفر آلقیسی یارانماسی، ایرانچیلیق و سؤمورگهچی سیاستلرین چورومهسینه یاردیمجی اولدو و گونئی آذربایجان میللی حرکتینی بیر آددیم ایلهری داشیدی.
سایین یوروش بی، اؤز مشاهده و آنالیزینه دایاناراق بونون عکسینی ادعا ائدیر. دئمک کی اونون مشاهدهلرینه گؤره، خالقیمیزین ایران مرز پر گهر دئین گروهو پزشکیانی دستکلهدی، جان آذربایجان دئین گروهو دا تحریم ائتدی. عینی شکیلده یوروش بیه گؤره، پزشکیانین تورکلوق و آذربایجان سؤیلهمی ایله، آذربایجان تورکلری طرفیندن گوجلو دستکلنمهسی و ایرانین دیگر بؤلگهلریندن فرقلی قاتیلیمی، گونئی آذربایجاندا ایرانچیلیق و سؤمورگهجی سیاستلرینی گوجلندیردی. یازارا گؤره، تحریم باشاریلی اولسایدی و آذربایجان دا، ایرانین میانگینی قدر تحریم ائتسهایدی و جلیلی جمهور باشقانی اولسایدی، ایرانین سومورگهجی سیاستلری داها چوخ چورویهجکدی.
بیربیرینه قارشی اولان بو ایکی دوشونجهنی هیچ بیر شکیلده اثبات ویا رد ائتمک اولماز. بونو یالنیزجا اوخویانلارین مشاهیده و آنالیزلرینه بوراخیرام. اونلار اؤز مشاهده و آنالیزلری اساسیندا هانکیسینین حقیقته داها یاخین اولدوغونو سئچرلر.
یازار مقاله نین دوامیندا، توکئنیسم و چورک قیرینتیسی آدلی سؤمورگهجی سیاستلری اله آلیب، یئنه ده پزشکیانی دستکلهینلری او سیاستلر چرچیوهسینده دهیرلندیریر. بو ایکی قونودا دا یازارین دوشونجهلریندن فرقلی دوشونورم.
توکئنیسم سیاستی:
ایران سؤمورگهجی سیستمی، سؤمورگهلشمهیی ذهنینده قبول ائتمیش گونئی آذربایجانلی تورکلردن بعضیلرینی سئچیب، آذربایجانین بیر سمبولو کیمی نمایش ائتمهیه چالیشیر. سید جواد طباطبایی، میر حسین موسوی، کسروی، خامنهای، خلخالی، رحیم شهریاری و … کیمی انسانلاری توکئنیزه ائدیب آذربایجان تورکونون سمبولو کیمی تانیددیرمایا چالیشدیغینی هامیمیز بیلیریک. بو سیاست اساسیندا، پزشکیان قونوسونا گهلیرسک، بو سورویا جواب تاپمالیییق: سؤمورگهچی سیستم پزشکیانی توکئنیزه ائدیب، تورک و آذربایجان سمبول ائتمک اوچون مو اونا صلاحیت وئردی؟
منجه پزشکیانین گونئی آذربایجاندا بو قدر دستک گؤرهجهغینی اونلار خیال بئله ائتمیردیلر. اصلاحات جبههسی، پزشکیانی اوچ آدایدان بیری اعلان ائتدیکدن سونرا، حاکمیت پزشکیانا صلاحیت وئردی. آماجی دا اصلاحاتچیلارین قاتیلمایاجاغینی بیلهرک، شکست یئمیش بیر اصلاحاتچی سمبولو یارادیب، اصلاحات جبههسینی تماما یوخ ائدیب، انحصاری قدرت ایله داها آجیماسیز بیر دیکتاتور سیستمینه گئچمکدی. ظریفی ده اونون اوچون پزشکیانین یانینا سوخوب هر شئییی جبهه اصلاحات آدینا یوروملامایا چالیشدیلار. یعنی پزشکیان تورکلوق و آذربایجانین سمبولو دهییل و اولمامیشدی. اولسا بئله، هر سمبول اولموش انسانی، حاکمیتین توکئنیزه ائتدیغی سمبول آدلاندیرماق یانلیشدیر. حاکمیت اونو آذربایجان سمبولو اولماق اوچون توکئنیزه ائتمهیی پلانلامامیشدی و بوتون سعییی ده، اونون سمبول اولماغینین قارشیسینی آلماقدیر.
بونلارا راغما گونئی آذربایجان تورکلری پزشکیانی دستکلهیه رک، اویونو دهییشدیریب، ایرانین سیاسی پارادیگماسینی اصولگرا-اصلاحطلبدن، تورک-فارس پارادیگماسینا چئویردیلر. پزشکیانین معنیلی شکیلده آذربایجانین اویلاری ایله چخماسی، تورکون وارلیغینی، آغیرلیغینی و گوجونو گؤستریب، ایللردیر آشاغیلانمیش و چارهسیزلیغه بوراخیلمیش بیر میلتده ظفر آلقیسی یارادیب، میلتین اؤزگووهنین یوکسلتدی. بو اوزون یولو(پزشکیانین آدای اولماسی، جبهه اصلاحاتین اونو اوچ کیشیدن بیری معرفی ائتمهسی، صلاحیت آلماسی، بعضی میللی فعاللارین مخالفتینه راغما آذربایجانین تورکلوک هاواسی ایله قایناییب اونو دستکلهمهسی و سونوندا آذربایجانین اویلاری ایله چیخماسی) بوراخین جمهوری اسلامینی، دونیانین هیچ بیر گوجلو دهرین دولتی بئله پلانلایاماز. او زامان ندن بعضی دوستلاریمیز، دونیانین ان باشاریسیز و آبتال حاکمیتینی، قادر مطلق کیمی گؤرور و هر شئیی اونون پلانی و اونون کنترلوندا اولدوغونا اینانیر؟ ندن اؤز میلتلرینین باشاریسینی کوچومسهییب، سؤمورگهجی حاکمیتین باشاریسی اولاراق قید ائدیرلر؟ اؤیردیلمیش آشاغیلیق تام معناسی ایله بو دهییل می؟
چورک قیرینتیسی سیاستی:
بو سیاست ایله، سؤمورگهجی سیستم، بعضی مطالبهلرین منحرف اولموش حالینی یئرینه یئتیریر کی، هم مطالبهنی مبتذل ائتسین، هم ده او مطالبهنی وئرمیش کیمی گؤستریب، مشروعیت قازانسین. نمونه اولاراق، فاذری دیلینده اولان محلی تلویزیون کاناللاری، فرهنگستان آذربایجان، تورک دیلینده بعضی کیتاب و قازئتهلرین یاییلماسی و آرا-سیرا بعضی دانشگاهلاردا ایکی ساعت تورک دیلینین تدریس اولونماسینا اشاره ائده بیلریک.
پزشکیانی دستکلهین گونئی آذربایجان تورکلرینین بیر قیسمی، چورک قیرینتیسی سطحینده ایستکلر ایله پزشکیانی دستکلهدیغینی انکار ائتمک اولماز. آما سؤمورگهجی سیاستینی بیلن هر کس، بیلیر کی، بیر سؤمورگه سیستمی، بیر آوانتاژ وئرمک ایستهسه ده، اونو مستعمره خالقین حقیقی کیملیغینی تمثیل ائدن بیرینین الی ایله وئرمز، اونو اؤز الی ایله وئرر. نئجه کی پزشکیان قونوسوندا بونا شاهدییق، مستعمرهچی سیستم ان کیچیک بیر آوانتاژین پزشکیان طریقی ایله وئریلمهسینه قارشیدیر و قارشیسینی آلمایا چالیشیر. ذاتا پزشکیاندا دا، چورک قیرینتیسی وئرمک هوسی گؤرونمور. قیرینتی پئشینده اولانلار بیلیرلر کی سؤمورگه ذهنیته یاخینلاشاراق داها چوخ قیرینتی الده ائده بیلرلر. پزشکیان بیلهرک یا دا بیلمهیهرک، سؤمورگهجی فلسفهنین چورومهسینه یاردیمجی اولور. تورکو دانیشدیغیندا اخطار آلدیغینی آشکارجا بیلدیرمک، پیشهورینین آدینی چکمک، “فارسجا دانیشاق کی آمریکا دا آنلاسین” دئمک، “آلدیغیم بوتون قرارلار، رهبرین نظریدیر” دئمک و بونا بنظر ایشلر بیر چؤرک قیرینتیسی ماهیتی داشیمیر. بو سؤزلر یوز ایلدیر قورولموش ایرانچیلیق سؤمورگه سیاستلرینین چورومهسینه سبب اولور، گوجلنمهسینه دهییل.
سون اولاراق بونو دئمک استهییرم، بو سوسیولوژیک تانیملاری و سیاستلری بیلمک چوخ اؤنملیدیر و میللی حرکتیمیزین گوجلنمهسینه سبب اولار. آنجاق، بونلاری بیلیب، دشمنین اویونونو آنلاییب، اونون اویونونا قارشی اویون قورمالیییق. یوخسا بونلاری بیلدیکدن سونرا، بوتون حادیثهلری بو سیاستلر اساسیندا دهیرلندیریب، سونرا دا بو سؤمورگهجینین اویونودور دئییب، کناردا دورماق ایله میللی حرکتی ایلری گؤتورمک اولماز.
سؤمورگهچی سیستم، بعضی ساحهلرده بیر آددیم گئری چکیلیرسه، البته کی اؤزونو قوروماق اوچون گئری چکیلیر، بیزیم آلا گؤزوموزه عاشق اولدوغو اوچون دهییل. بونو آنلاماق اوچون ده، پروفسور اولماغا احتیاج یوخدور. سیستم هر هانکی بیر ساحهده، بیر آددیم گئری آتیبسا، کسینلیکله میلی فعاللارین فداکارلیغی و خالقیمیزین بصیرتی قارشیسیندا، اؤزونو قوروماق اوچون گئری چکیلمهیه مجبور اولوبدور. اونون گئری چکیلدیغی ساحهنی دولدوروب داها دا چوخ گئری ایتهلهمهیه مجبور ائتمک ده، هر ساواشین نورمال سورهجیدیر. بئله بیر دورومدا، بوشلوغو دولدورماق یئرینه، گئری چکیلیب، میدانی دشمنلره بوراخماق دا، میللی فعاللارین فداکارلیغینا سایقیسیزلیقدیر. منجه آماجیمیز آزادلیق، عدالت، میللی حکومت ایسه، هر فرصتی(سئچیم، ساواش، خالق عصیانی و …) دهیرلندیریب، میللی حرکتی بیر آددیم ایلهری گؤتورمهلیییک. بونون اوچون ایللا کی قاتیلمالیییک دئمیرم. قاتیلماقدا مشروع حقیمیزدیر، قارشی اولماقدا. هانکی تاکتیک گونئی آذربایجان میللی حرکتینی داها چوخ ایلری گوتورهجکسه اونو سئچمهلیییک. آی بو رژیمین اویونودور، اؤزونو قوروماق اوچون بونو ائدیر، رژیمه مشروعیت قازاندیرار، بو قاتلدی، او سینه ووراندی، … کیمی اوپوزیسیونون پروپاگاندالارینی تکرار ائدیب، کناردا دورماغی دا دوغرو بیلمیرم.
ایران دولتچیلیغینین قورولوش فلسفهسی فارسچیلیق و تورک دشمنلیغیدیر. بو باخیش، اؤزونو ایرانین دولت آدامی بیلن هر کسده وار و بیر چوخونون ایدئولوژی و یاشام فلسفهسی اولوبدور. ائله بو ایدئولوژی نتیجهسینده، تورکلرین و خصوصا آذربایجانین هر جور پیشرفتی ایله مخالفت ائدیرلر. ائله مخالف اولورلار کی اؤز چیخارلارینی دا اونا فدا ائدیرلر. بیر جین چیخیب اونلارا نه ایسترسن ایسته وئرهجهیم، فقط تورکلره ده ایکی قاتینی وئرهجهیم دئسه، بیر گؤزومو چیخار دییهرلر کی، تورکلرین ایکی گؤزو چیخسین. آما بو ایش هر زمان بئله اولمور.
نئچه ایلدیر آذربایجان و ارمنستان، زنگزور قونوسوندا آنلاشیبلار، آما بیزیم بو شاهقولولار یعنی ایران حاکمیتی مخالیفت ائدیر. نه وار کی او یول آچیلسا گونئی آذربایجان، قوزئی آذربایجان و تورکیه داها چوخ توسعه تاپاجاق. اونون اوچون، اولدوغو قدر زنگزور کریدورو ایله مخالفت ائتدیلر، اولمادی روسیه کنترولوندا اولماغینی دستکلهدیلر. اللرینه نه گئچدی؟ بیر بؤیوک هیییییچ. حتی هیچدن چوخ داها پیسی، ایرانین چیرکین اویونو، او کریدورون آمریکا کنترلونا گئچمهسینه سبب اولدو. بوندان کیم ضرر ائدر؟
آمریکا بوندان سونرا آذربایجان، ارمنستان، تورکیه و ایرانین قونشوسو اولاجاق. بو بیز تورکلره اویار، بیز ممنونوق، ایرانا دا اویاجاق می؟
ایرانین ایدئولوژیک عنادی، تورکلرین گؤزونو چیخاردانمادی، هله بیر گؤز داها قازاندیردی، اؤز گؤزونو ده بوش یئره هدر ائتدی.
1- هیچ بیر حکومت تحریم، بومبالار و موشکلر ایله ییخیلماز، بئله بیر نمونه دنیادا یوخدور. آما تحریم، بومبالار و موشکلر ایله واروش ویا فشل دولت وضعیتینه گهله بیلر. واروش دولت، اوتوریتهسینی ساغلایامایان، دولتینی(کشورینی) قوریامایان و یالنیز رژیمی قورمایا چالیشان بیر دولته دئییلر. بئله بیر دولتلرده چوخ راحاتجا پارچالانما و ایچ ساواش چیخا بیلر، چونکو واروش دولتلر، حاکمیتلرینی قوروماق اوچون بیر منطقهده اتوریتهلریندن گئچه بیلرلر. بونون اوچون چوخ نمونه واردیر. صربستان ناتو طرفیندن بومبالانیب واروش اولدوقدان سونرا کوزور آیریلدی. صدامین عراقی، بومبالانیب واروش اولدوقدان سونرا کردستان منطقهسینده دولت قورولدو. یئنهده اسدین سوریهسی، بومبالاندیقدان سونرا یپگ اؤزونه بیر دفاکتو دولت قوردو.
2- بو گونه قدر اولانلاری هرکس پیشبینی ائده بیلیردی. اورتادا بعضی هسته ای تاسیسات واردی و اتم بومباسی دوزلتمه امکانینا چوخ یاخینلاشمیشدی. یا ایران اؤزو اونولارا بتون تؤکوب ییغیشدیراجاقدی، یا دا امحا اولوناجاقدی کی اسرائیلین بومبالاماسی و سونوندا آمریکانین بومبالاماسی ایله امحا اولوندو. بوگون سؤزده آتش بس اولدو. اصل مسئله بوندان سونرا باشلاییر و اوندان سونراسی سیسلی دومان ایچینده دیر. بوندان سونرا یئنه ده اسرائیلنین حملهلری آرا-سیرا دوام ائدهجک می؟ دوام ائدرسه، دئمک کی جمهوری اسلامینی بیر واروش دولت ائتمک ایستهییرلر.
3- بیز هر وضعیت و سناریو یا حاضر اولمالیییق. اسرائیلین حملهلری دوام ائتسهده ائتمهسه ده،بیز مجادلهمیزه دوام ائدیب، گونئی آذربایجان دولتینین اساسلارینی قورمایا چالیشمالییق. بیز نه جمهوری اسلامینی یئخمایا چالیشمالیییق نه ده اونون ییخیلماسینی گؤزلهمهلیییک، بیز هر وضعیتده گونئی آذربایجانین میللی دولتینین قورولماسی اوچون سناریولار و پلانلار دوشونوب او دوغرولتودا حرکته گئچمهلیییک
