Ay: Şubat 2026

  • ندن استقلال و گونئی آذربایجانین باغیمسیزلیغی؟

    ندن استقلال و گونئی آذربایجانین باغیمسیزلیغی؟

    گونئی آذربایجان میللی حرکتینده، چوخو زامان بو سوال ایله مواجه اولوروق. بو یازیدا بو سوالا جواب وئرمک قصدیم یوخدور. چونکو منه گؤره بو سوال یانلیش بیر سوال‌دیر، دوغرو سوال بودور کی بیر شخص یا دا بیر میللت نه‌دن مستقل اولماق‌دان گئچر یا دا مستقل اولماق اونون اوچون اؤنم‌سیز اولار‌؟ بو یازیدا بونو دانیشاجاییق.

    امنیت‌ده اولماق، گوجلو اولماق، یاردیم ائتمک و خوشبخت اولماق کیمی، مستقل اولماق دا بیر اساسی ارزش‌دیر. دنیانین بوتون انسانلاری بو ارزش‌لری ایچیندن سئوه‌ر. بو ارزش‌لر اوچون چالیشان هیچ کس‌دن ده دلیل سوروشماز. سیز هیچ “نه‌دن خوشبخت اولماق ایسته‌ییرسن؟” سوروشان بیر آدام گؤردونوز مو؟ “نه‌دن گوجلو اولماق ایسته‌ییرسن؟” سوروشان گؤردونوز مو؟ “نه‌دن امنیت‌ده اولماق ایسته‌ییرسن؟” سوروشان گؤردونوز مو؟ عینی شکیل‌ده “نه‌دن مستقل اولماق ایسته‌ییرسن؟” سوالی ده یئرسیز و یانلیش سوال‌دیر و هیچ کیم‌دن سوروشولماز. اؤز ائوی، اؤز ائشی‌یی، اؤز الی، اؤز باشی اولماق هر کسین ایچیندن گه‌لن بیر جهانشمول ایستک و ارزش‌دیر. فقط بو ارزش‌لر عینی درجه‌ده ده‌ییل، مثلا بعضی انسانلار امنیت اوچون مستقل‌لیغیندن گئچه بیلر، باخیرسان آدامین قیرخ یاشی وار هله ده آنا باباسینین اوینده یاشاییر، چونکو اورادا رفاه و امنیت وار، مستقل اولورسا رفاهی و امنیتی آزالاجاق. یا دا ترسینه بعضی انسانلار مستقل اولماق اوچون رفاه و امنیتیندن گئچر و اؤز الی اؤز باشی اولور. هر ایکی حالت‌ده ده بو آدام امنیت ایسته‌میر، یا دا مستقل اولماق ایسته‌میر دیه بیلمریک. او هر زامان هر ایکیسی‌نی ده ایسته‌ییر، فقط بعضا بیری اوچون، اوبیریسین‌دن گئچیر یا دا او بیریسی‌نی ایکینجی پلان‌دا توتور.

    بیر ملت ده عینی بیر انسان کیمی‌دیر، اساسی ارزش‌لر وار، او ارزش‌لر ده، جهانشمول‌دور و بوتون میلت‌لر اوچون ده‌یرلی‌دیر. بوتون میلت‌لر گوجلو اولماغی، امنیتی، رفاهی و مستقل‌لی‌یی سئوه‌ر، فقط عینی درجه‌ده ده‌ییل. مثلا قیتلیق‌دا اولان بیر میللت، گوجلو و مستقل اولماق‌دان چوخ، رفاهی سئچر. ایچ ساواش و قتل عام گؤرموش بیر میلت، امنیت و گوجو، رفاه و استقلال‌دان داها چوخ سئور. بونلار سوسیولوژی‌ده بیلنمیش بیر وضعیت‌دیر. گونئی آذربایجان تورک‌لری ده هر میللت کیمی استقلال و باغیمسیزلیغی سئویر، آنجاق بعضی‌لری داها چوخ سئویر و استقلالی هر شئی‌دن داها اهمیت‌لی‌ بیلیر، بعضی‌لری استقلالی داها آز اهمیت‌لی‌ گؤرورور.

    ایندی گه‌لک اصیل سوالیمیزا: بعضی گونئی آذربایجانلی‌لار، هانسی ارزش‌لری قوروماق اوچون اؤز استقلال ایستک‌لریندن گئچیرلر یا دا استقلالی داها اهمیت‌سیز گورورلر؟

    منجه سون یوز ایل‌ده فارس رژیمی‌نین باسقی‌سی و پروپاگانداسی نتیجه‌سین‌ده، گونئی آذربایجان تورک‌لرینین بیر چوخونون دوشونجه مکانیزمینی پوزولوب و یانلیش بیلگی‌لر ایله اونلاردا آشاغیلیق، بیلمزلیق و باشاریسیزلیق حسی یارادیلیب‌دیر. ائله کی بیر چوخ گونئی آذربایجان تورکو، گونئی آذربایجانین بیر دولت اولابیله‌جه‌یی‌نه، او دولتین گوجلو اولابیله‌جه‌یی‌نه و اونلار اوچون رفاه، امنیت و اؤزگورلوک گتیره‌جه‌یی‌نه اینانمیر. حتی اونون ترسینه، ایرانین بؤیوک بیر دولت اولدوغو و ایرانین بیر پارچاسی اولاراق گوجلو، مرفه، امنیت‌لی و اؤزگور اولاجاقلارینا اینانیرلار. اونون اوچون ده گوج، رفاه و امنیت آدینا، مستقل‌ اولماق‌دان گئچیرلر، یا دا گونئی آذربایجانین مستقل‌لی‌یی‌نه داها آز اهمیت وئریرلر. یوز ایللیک استثمار سیستمی، خالقیمیزی بعضی یانلیش بیلگی‌لره ایناندیراراق، گونئی آذربایجان تورک‌لرینی مستقل‌لیک هوسیندن واز گئچیرمه‌یی باشاریب‌دیر. خالقیمیزی گونئی آذربایجانین باغیمسیزلیغیندن واز گئچیرمک اوچون هر گون مدیا و رسمی دانیشیقلاردا یاییلان یانلیش بیلگی‌لردن بعضی‌لری:

    1- گونئی آذربایجان تورک‌لری بیر میللت ده‌ییل و ایران آدلی بیر میللتین پارچاسی‌دیر.

    2- تورکلر مدنیت‌سیز، بدوی و باشاریسیز میلت‌دیر، تاریخ بویو باشاریلاری دا، فارسلارین سایه‌سین‌ده اولوبدور

    3- بیر کشور هر نه قدر بویوک اولسا، او قدر داها گوجلو و داها مرفه اولار

    4- گونئی آذربایجانین هیچ بیر زنگین‌لی‌یی یوخدور، آیریلسا آجیندان اؤلر

    5- نفت‌ین و گازین فلکه‌سی‌نی باغلاسالار، گونئی آذربایجان محو اولار

    6- آذربایجان جمهوریتی و ترکیه باشریسیز، دست نشانده، ورشکسته، دیکتاتور و شیطان‌دیر و گونئی آذربایجان تورک‌لرینین دشمنی‌دیرلر

    7- ایران دولتی اولماسا کوردلر تورک‌لری قتل عام ائده‌جک

    8- گونئی آذربایجان آیریلماق ایسته‌سه جنگ داخلی دوشه‌جک و میلیونلار انسان اؤله‌جک

    9- گونئی آذربایجانین باغیمسیزلیغینی، دنیانین هیچ بیر دولتی، حتی ترکیه و آذربایجان بئله ایستمیر و اونا قارشی‌دیر

    10- …

    بیر چوخ گونئی آذربایجان تورکو بئله دوشونجه‌لره دایاناراق، استقلالدان واز گئچیر، یا دا داها آز اؤنم‌سه‌ییر، چونکو باغیمسیزلیق اولورسا، امنیتی، رفاهی، گوجو یا دا باشقا ارزشلرینین ضعیف‌له‌یه‌جه‌یی‌نی دوشونور. بونو گؤرنه‌ن بیر جوخ انسان‌دا، فکر ائله‌ییر کی گونئی آذربایجانلی‌لارین چوخو باغیمسیزلیق ایسته‌میر. هیچ دوشونمور کی باغیمسیزلیق بیر جهانشمول ارزش‌دیر و بو ارزشی دنیانین هر میللتی ایستر.

    البته بو یانلیش دوشونجه‌لری یالنیز ایران رژیمی یایمیر، بعضا میللی حرکته منسوب شخصیت‌لر و تشکیلاتلار دا، یانلیش و یئرسیز سؤزلر و تنقیدلری ایله بو دوشونجه‌لرین یاییلماسینا یاردیمجی اولورلار.

    بو دوشونجه‌لرین نه قدر یانلیش اولدوغو بیر باشقا یازینین قونوسو اولابیلر.

  • موانع دموکراسی در ایران، چه باید کرد

    موانع دموکراسی در ایران، چه باید کرد

    دموکراسی فراتر از یک ساختار سیاسی یا تشریفات انتخاباتی، مانیفستِ بلوغِ فکری و مدنی یک جامعه است. دموکراسی، هنرِ توازن میان آزادی فردی و مسئولیت جمعی، و تلاشی مستمر برای نشاندن «قانون» به جای «اراده‌ی فردی» است. دموکراسی نه یک مقصد نهایی، بلکه فرآیندی پویا و ریشه‌دار در فرهنگ و تاریخ است که بر پایه پذیرش تکثر، پاسداشت حقوق انسانها و توزیع عادلانه قدرت بنا می‌شود. تجربه صد سال گذشته نشان می دهد که، تطبیق این آرمان‌های دموکراتیک بر جغرافیای سیاسی و اجتماعی ایران، با بن‌بست‌های ساختاری عمیقی روبرو است. این بن‌بستِ تاریخی حاصلِ تلاقیِ مجموعه‌ای از موانعِ نهادی، ساختاری و ژئوپلیتیک است که مانند زنجیرهایی بر پای تحول سیاسی سنگینی می‌کنند. برای درک دلایل انسداد سیاسی در ایران، باید فراتر از شعارهای گذرا، به بررسی دقیقِ پارامترهایی پرداخت که شانس دموکراتیک شدن این سرزمین را به حداقل رسانده‌ است. این موانع، ریشه در جغرافیای سیاسی، لایه‌های عمیقِ توزیع قدرت، تضادهای اتنیکی، ساختار اقتصادیِ رانتی و سنت‌های فرهنگی تغییرناپذیری دارند که در ادامه به تشریح هر یک خواهیم پرداخت.

    1- جغرافیا سرنوشت است

    دموکراسی مُسری است، هرج و مرج و دیکتاتوری هم. از نظر ژئو پولیتیکی دموکراتیک شدن کشوری که میان دولتهای فشل قرار دارد غیرممکن یا بسیار سخت است. اضطراب امنیت در چنین کشورهایی باعث می شود که پس از هر انقلاب یا تغییر حاکمیت، حکومت جدید مجبور به کشتن مهمترین رکن دموکراسی یعنی شفافیت و فرهنگ مدارا، و احیای مجدد ساختار دولتی بسته، خشن و امنیتی شود.

    هر چیزی را می شود تغییر داد ولی تغییر جغرافیا، غیر ممکن یا بسیار مشکل است. کشوری در جهنم خاورمیانه که یک طرفش افغانستان و پاکستان است و طرف دیگرش عراق و سوریه، هیچ شانسی برای دموکراسی ندارد. هر حکومتی که بر این جغرافیا حاکم باشد، به دلیل همسایگی با بحران، مجبور است به سمت ساختار کاملاً امنیتی و نظامی برود. در چنین محیطی، تولید بمب و گذاشتن سرباز در مرزها، بر گذاشتن صندوق رای در جلوی مردم ترجیح داده می شود و «امنیت» به بهانه‌ای برای ذبح «آزادی» تبدیل می شود.

    2- تشیع، فلسفه وجودی دولت ایران است

    غیر از مذهب تشیع، هیچ پیوندی میان دو رکن اصلی قدرت در ایران یعنی ترکها و فارس‌ها وجود ندارد. دو ملت بنیانگذار ایران، نه زبان، نه فرهنگ و نه سمبولهای مشترکی دارند، نه دارای حافظه تاریخی مشترک هستند و نه پیوستگی اقتصادی مستحکمی با هم دارند. حتی درک مشترکی از آینده هم ندارند. تنها چسبی که این دو ملت را در کنار هم نگه داشته است، مذهب تشیع است. این واقعیت، گذار به دموکراسی را با چالش‌های ساختاری مواجه می‌کند. این واقعیت باعث می شود که در ایران، دولت به مثابه یک نهاد مذهبی عمل بکند(در زمان پهلویها هم چنین بود، در زمان جمهوری اسلامی هم چنین است). جدا کردن نهاد مذهبی از دولت و سکولاریسم( که یکی از شرطهای اساسی دموکراسی است) باعث خلا هویت فلسفی در دولت و تغییر موازنه سنتی قدرت می شود. اگر مذهب تشیع را به عنوان «نخ تسبیح» از این ساختار حذف کنیم، مفاهیم جایگزین مانند «ناسیونالیسم ایرانی» به دلیل مرکزگرایی افراطی، مورد پذیرش همه‌ی اتنیک‌ها (به‌ویژه ترک‌های آذربایجان) نخواهد شد و منجر به فروپاشی انسجام سرزمینی خواهد شد. به همین خاطر در ایران، ملی‌گرایان فارس سکولار هم به اندازه دینداران، به نقش مذهب شیعی در ایران واقف هستند و راضی به کنار نهادن آن نیستند.یعنی امکان حکومت سکولار به عنوان یکی از مهمترین ارکان دموکراسی در ایران وجود ندارد

    3- ضرورت ناشی از ناچاری

    قومی که امروز حاکم ایران است یعنی فارسها، بیش از 1400 سال است که در هیچ جنگی پیروز نشده‌اند و هیچ امپراطوری‌یی هم ایجاد نکرده‌اند. 1400 سال بی دولتی، مردم فارس را مجبور به سکونت در سرزمینهایی کرده است که از نطر منابع طبیعی فقیر، و از لحاظ ژئوپولیتیک بی ارزش می باشد. از منظر جغرافیای سیاسی، تمرکز منابع ثروت در حاشیه‌ها (مناطق غیرفارس‌نشین) و فقر نسبی مناطق مرکزی، یکی از بزرگترین موانع گذر به دموکراسی است زیرا باعث وابستگی اقتصادی مرکز به استبداد شده و دولت رانتخوار و سرکوبگر را بازتولید می کند.

    مناطق مرکزی ایران برای حفظ سطح رفاه خود به بازتوزیع رانتی ثروت و قدرت حاشیه وابسته‌ است. دموکراسی به معنای تمرکززدایی و واگذاری کنترل منابع به بومیان، از نظر نخبگان مرکزنشین، به معنای فقر و سقوط اقتصادی مرکز تلقی می‌شود و هرگونه تقاضای دموکراتیک با برچسب «تجزیه‌طلبی» سرکوب می‌شود. در واقع، استبداد در ایران، ابزاری برای حفظ این نابرابری اقتصادی و جغرافیایی است. در ایران هر حکومتی سر کار باشد، مجبور خواهد شد به جای تکیه بر مالیاتِ تولید ملی، بر ثروت‌های نهفته در حاشیه‌ها تکیه کند. این امر هم باعث می‌شود که مرکز همواره به یک ساختار نظامی-امنیتی قدرتمند و اوتوریتر نیاز داشته باشد تا تسلط خود را بر این منابع دوردست حفظ کند. در چنین فضایی، دموکراسی قربانیِ بقا و امنیت اقتصادی مرکز می‌شود.

    4- دموکراسی یک پدیده فرهنگی و آموزشی است

    بیشتر مناطق ایران هنوز در فرهنگ عشایری، جماعتهای مذهبی و ساختارهای سنتی رعیت منشی غوطه‌ور هستند و این سدی جدی در برابر نهادینه شدن دموکراسی است. این فرهنگ و ساختارهای رعیت منشی، باعث فقدان فردیت، تقابل با حاکمیت قانون و رانتگرایی در ساختارهای اجتماعی می شود. در چنین فرهنگی، هویت فرد در ذیل هویت قبیله یا جماعت تعریف می‌شود. رای دادن نه بر اساس برنامه‌های سیاسی، بلکه بر اساس دستور اربابان، شاهزاده‌ها، سران قبایل یا امامان جماعت صورت می‌گیرد. در چنین ساختاری، سیاست به معنای چانه‌زنی برای گرفتن امتیازات قبیله‌ای از دولت مرکزی است. این امر مانع از شکل‌گیری احزاب ملی و ایدئولوژیک می‌شود. همچنین چنین ساختاری باعث می شود که پیوندهای خونی و سنت‌های محلی بر قوانین مدنی ارجحیت یافته، با تشکیل دولتهای نامرعی در داخل دولت، مانع از ایجاد یک جامعه مدنی یکپارچه ‌شود.

    تغییر قانون اساسی به تنهایی نمی تواند چنین تضادی را از بین ببرد، برای ایجاد دموکراسی باید لایه‌های عمیق جامعه(عشیرت، جماعتهای مذهبی، ساختارهای سنتی قدرت و تضاد مرکز-حاشیه) کاملا بازتعریف بشوند. برای رسیدن به این هدف نیز، نیاز به آموزش و طی کردن روند مدرنیته و شهروندی است که آن هم به زمانی طولانی به اندازه چندین نسل احتیاج دارد

    ریشه مشکلات

    حرفهای شعاری، مانند مردم ایران از اقوام مختلف، هزاران سال است که با صلح و صفا در کنار هم زیسته اند، تنها یک ابزار هژمونی برای فریب ملیتهای غیر فارس و تداوم استثمار است. ملیتهای این سرزمین، همانند تمام ملیتهای دیگر دنیا، در تمام طول تاریخ، در جنگ و رقابت با ملیتهای همسایه خود بوده اند. این نه جای افتخار است نه جای سرشکستگی، چونکه در تمام دنیا چنین بوده است. در تمام دنیا با انقراض امپراتوریها، و استقلال ملت-دولتهای محروصه، ملتها به آرامش و صلح نسبی رسیدند. ولی با فروپاشی امپراطوری قاجار این اتفاق نیفتاد. امپراطوری قاجار با دسیسه انگلیس به صورت مصنوعی فرو پاشید و جلو روند طبیعی فروپاشی قاجار و تولد چندین ملت-دولت مستقل بر اساس ممالک محروسه گرفته شد. زمانی که امپراطوری قاجار آبستن فروپاشی بود، و هر یک از دولتهای محلی، در حال قدرت گیری و ایجاد ملت-دولت خود بودند، امپریالیسم جهانی آن زمان، یعنی انگلیس، فرو پاشی طبیعی امپراتوری قاجار و زایمان طبیعی آن، برای ایجاد ملت-دولتهای طبیعی را دستکاری و سقط کرد. همه دولتهای محلی و طبیعی ممالک محروصه را سرکوب و منحل کرد و به جایش یک دولت مصنوعی مرکزگرای به غایت فاشیستی و نژاد پرست ایجاد کرد که صد سال است هم بلای مردمان خود شده است، هم بلای کل منطقه. همین امر باعث شده است که در صد سال گذشته درجا بزنیم و اگر به این ترتیب ادامه داشته باشد، صدها سال دیگر هم مردمان این سرزمین حسرت یک حکومت نرمال، دنیوی و دموکراتیک را خواهند خورد. تنها با تشکیل دولت ملی برای هریک از ملیتهاست که این دولتهای ملی میتوانند با همدیگر بر اساس اصول برابر مانند اتحادیه اروپا متحد شوند، در غیر این صورت تمام انرژیشان صرف رقابت و جنگ باهمدیگر خواهد شد و این سرزمین هیچ وقت روی آرامش نخواهد دید.

    آذربایجان جنوبی چه باید بکند

    در طول یک سده‌ی گذشته، ترک‌های آذربایجان جنوبی همواره پیش‌قراول و موتور محرک تحولات دموکراتیک در ایران بوده‌اند. از سنگرهای تبریز در جنبش مشروطه که برای حاکمیت قانون جان‌فشانی کردند، تا قیام‌های شیخ محمد خیابانی و پیشه‌وری، تا نقش کلیدی در انقلاب ۱۳۵۷ و مخالفت با ولایت فقیه، خون فرزندان این خاک همواره برای استقرار عدالت و آزادی در سراسر جغرافیای ایران ریخته شده است. آذربایجان جنوبی بارها هزینه‌های سنگینِ انسانی و سیاسی پرداخته تا ایران را از استبداد برهاند و به سوی مدرنیته و تکثرگرایی هدایت کند. اما حقیقت تلخ کارنامه‌ی صد سال اخیر، این است که: تمامی این فداکاری‌ها، قیام‌ها و خون‌های پاک، در برخورد با دیوارهای بلند مرکزگرایی و ذهنیت استبدادزده و رعیت منش مردمان غیر ترک این سرزمین، به بن‌بست رسیده است. گویی این همه تلاش برای دموکراتیزه کردن ایران، آب در هاون کوبیدن بوده و این سرمایه‌های عظیم انسانی، بدون تغییر در ماهیت تمامیت‌خواه سیستم، در چاهِ بی‌انتهای ذهنیت پیشا مدرن غیر ترکان و قدرت‌طلبی مرکز ناپدید شده‌اند.

    پس از این همه فداکاری برای دموکراسی، دیگر برای همه روشن شده است که ایران با جغرافیای سیاسی و فلسفه وجودی فعلی، به دلیل پیوندهای متصلب تاریخی، تمرکزگرایی افراطی و تضادهای هویتی حل‌ناپذیر، شانسی برای گذار به یک دموکراسی پایدار ندارد. اما آذربایجان جنوبی به مثابه هویتی پویا و پیشرو، مسیر متفاوتی را ترسیم می‌کند. آذربایجان جنوبی بخشی ازسرزمینی است که اولین دموکراسی مشرق زمین را پایه گذاری کرده است، حق رای زنان را قبل از سویس و فرانسه به رسمیت شناخته است. از نظر جغرافیای سیاسی دارای اهمیت بسیار بالاست و بخشی از سیاست همسایگی اروپا محسوب می شود، جمعیت آن از نظر اتنیکی، فرهنگی و مذهبی همگن است و بیش از دویست سال است که وابستگی‌های پیشا مدرن را به کناری نهاده، همگام با مدرنیته جهانی، وابستگی مللی و مفهوم وطن آذربایجانی را در خود نهادینه کرده‌اند.

    جغرافیای سیاسی، پیشینه‌ی مبارزات مشروطه‌خواهی، ساختار اجتماعی مدرن‌تر و انسجام ملی در آذربایجان جنوبی، این جغرافیا را به بستری مستعدتر برای تحقق حاکمیت قانون و ارزش‌های دموکراتیک تبدیل کرده است؛ امری که در کلِ ساختار فعلی ایران، فرسنگ‌ها دور از دسترس به نظر می رسد. برای ما ترکهای آزادیخواه آذربایجان تنها راه رسیدن به زندگی مرفه و شرافتمندانه در سایه یک حکومت دموکراتیک، استقلال آذربایجان جنوبی و بر پایی یک حکومت مللی دموکراتیک است.

  • ایراندا دموکراسی و گونئی آذربایجان

    ایراندا دموکراسی و گونئی آذربایجان

    دموکراسی‌نین اساسی خالقین ائگئمن‌‌لیغی و سیاسی برابرلیک‌دیر و هر کسین قبول ائتدیغی بیر ده‌یردیر. حاکمیتین مشروعیت قایناغی خالق اولان و قرارلاری چوغونلوغون اویو ایله آلان بیر سیستمه، دموکراتیک بیر سیستم دئیلر. دموکراتیک بیر سیستم‌ده، چوخونلوغون اویو ایله اقلیت حق‌لری راحاتلیق‌لا ازیله بیلر. اونون اوچون بعضی دموکراسی‌لر، اصلینده چوغونلوغون دیکتاتورلوغودور. بونا قارشی، آزینلیقلار و فرقلی دوشونجه صاحب‌لرینین حق‌لرینی قوروماق اوچون لیبرال دموکراسی اورتایا چیخیر. مدرن لیبرال دموکراسی‌لرده اکثریتین حاکمیتی، قانون اساسی و باشقا قانونلارلا محدودلاشیر. خصوصا انسان حق‌لری و حقوقون اوستونلوغو اساس آلینیر. لیرال دموکراسی‌لرده آزینلیق حق‌لری و انسان حق‌لری آنا یاسا ایله قورونور. آنجاق لیبرال دموکراسی‌ده ده کولکتیو و میللی حق‌لر سؤز قونوسو ده‌ییل. چونکو دموکراسی‌‌نین قونوسو، بیر دولت ایله وطن‌داش‌لارینین مناسیبتی‌دیر، میللیت‌لرین حقوق‌لاری و بیربیری ایله مناسبت‌لری ده‌‌ییل. میللی حقلرین وئریلدیغی دموکراسی‌لر(سوئیس، کانادا و …) اصلینده یالنیزجا دموکراسی ده‌ییل. بو اؤلکه‌‌لرین حکومت سیستم‌لری، میللی حق‌لر ایله دموکراسی‌نین تلفیقی‌دیر کی اونا اصطلاحا کونسوسیونل دموکراسی دئیرلر. کونسوسیونل دموکراسی اولان اؤلکه‌لرین هامیسیندا دا هر میلت، اؤز میللی حق‌لری اوچون مجادله ائدیب، مرکزی دولتی او حق‌لری قبول ائتمه‌یه مجبور ائدیب‌دیر. میللی حق‌لری اوچون مجادله ائتمه‌ین میللتلر، حکومت سیستمی ایستر دموکراتیک اولسون، ایستر دیکتاتورلوک، میللی حق‌لرین‌دن محروم اولوب یوخ اولمایا محکوم‌دور.

    دموکراسی انسانلیغین ان بؤیوک قازانجی و باشاریسی‌ اولسا دا، هر شئی‌یین علاجی ده‌ییل. دموکراسی میللی حق‌لری گارانتی ائدن بیر سیستم ده‌ییل. میللی حق‌لر(رسمی دیل، فرهنگ، خودمختارلیق، فدرالیزم، باغیمسیزلیق حقی) گوجلو بیر شکیل‌ده قانون اساسی‌ده قید اولونوب قورونمازسا، انتخابات ایله گلن بیر اکثریت، ائله همین دموکراسی‌نی چوماق ائدیب، میللیت‌لرین حق‌لرینی داها چوخ محدودلاش‌دیریب، داها چوخ فلاکته سالا بیلر.

    بیر استثمارجی دولتین دموکراتیک اولماسی، تک باشینا مستعمره میللت‌لر اوچون بیر فایداسی اولماز. دنیانین دموکراسی سمبولو فرانسه‌نین دموکراتیک بیر دولت اولماغی، نه الجزایرلی‌لری میللی ظلم‌دن قورتاردی، نه ده آلساس منطقه‌سینده یاشایان آلمانلارین میللی حق‌لرینین وئریلمه‌سی‌نه سبب اولدو. حتی لاپ ترسه‌سی‌نه، دموکراسی‌نی بیر چوماق کیمی استفاده ائدیب آلساس‌داکی، آلمان میللیتی‌نی تماما یوخ ائتدی و الجزایرده ده یوزمین‌لر انسانین اؤلومونه سبب اولدو.

    ایران‌دا دموکراتیک بیر سیستمین قورولما احتمالی یوخدور. بونون سبب‌لری بیر باشقا یازی‌دا اله آلیناجاق. آنجاق ایراندا دموکراتیک بیر حاکمیت اولسا بئله، یئنه ده فارس اوستون‌لوغونو(فارس دیلینی و مدنیتینی) دموکراسی چوماغی ایله حاکم ائتمه‌یه چالیشاجاق‌. چونکو اونلار اؤز میللت‌لری اوچون اؤزگورلوک، برابرلیک و حقوق اوستونلوغو ایسته‌ییرلر، ایرانین استثمار ائتدیغی آذربایجان و تورکلر اوچون یوخ. اونلار نه قدر دموکراسی‌دن سؤز ائتسه‌لر ده گونئی آذربایجانین حقیقی بیر سیاسی گوج و قرار آلما مکانیزماسینا صاحب اولماغینی ایسته‌میرلر و اونا قارشی‌دیرلار.

    بو گون بئله، هیچ بیر گوج‌لری اولمایان و تورک‌لرین حمایتینه محتاج اولان مرکزیت‌چی اوپوزیسیون گروهلار، تورک‌لرین حق‌لری قونوسوندا ان کیچیک بیر آوانتاژا راضی اولمورلار، حتی جمهوری اسلامی‌دن بئله دها بئتر تورک دشمنی‌دیرلر. اونلار حاکمیته گلیب، گوج صاحبی اولدوق‌لاریندا، بو گون‌دن داها شدت‌لی تورک دشمنی اولاجاقلاری قطعی‌دیر. حتی ظاهرا دموکراتیک بیر حکومت قورسالار بئله، دموکراسی و حقوق اوستونلوغونو یالنیز فارسلیق و ایرانچیلیق اوچون ساغلاییب، دموکراسی‌نی بیر چوماق کیمی گونئی آذربایجانین میللی طلب‌لرینی باسدیرماق اوچون استفاده ائده‌جک‌لری بو گون‌دن آشکاردیر. یوز ایل‌دن چوخدور ذاتا بونو تکرار-تکرار امتحان ائدیریک. یوز ایلدیر ذاتا گونئی آذربایجانی بو بوش وعده‌لرله آلداتیب مشغول ائدیب‌لر. یوز ایل‌دن چوخدور ان بویوک دردیمیز یعنی اؤزگورلوغوموز، دولت‌سیزلی‌ییمیز و اشغال آلتیندا اولدغوموزو اونودوب، فارسلارین ایرانی‌نی دموکراتیک‌لش‌دیرمه‌یه چالیش‌میشیق. هر دفعه قازاندیق دئدی‌ییمیزده گؤرموشوک کی، اصلینده اونلار قازانیب بیز مغلوب اولموشوق. بیر یانلیشی داها نه قدر تکرار تکرار تجربه ائده‌جه‌ییک؟ بو یانلیش یول اوچون وئردیغیمیز بو قدر هزینه بس ده‌ییل می؟ یئنی بیر یول اختارماق زامانی گلمه‌دی می؟ آرتیق یالنیز گونئی آذربایجان اوچون و یالنیز اؤز خالقیمیز اوچون موجادله‌ ائتمک زامانی گلمه‌دی‌می؟

    البته بورادا آماجیم دموکراسی آدینا مجادله ائدنلره قارشی اولماق ده‌ییل. گونئی آذربایجان‌دا دموکراتیک و مدرن دوشونجه‌لرین یاییلماسی اوچون چالیشان هر فرد یا دا تشکیلات، چوخ ده‌یرلی و اهمیت‌لی‌دیر. آما ایرانی دموکراتیک‌لش‌دیره‌رک، گونئی آذربایجانین پایینی آلاجاغینی دوشونوب مجادله ائتمه‌غین ده، بوش بیر خیال اولدوغونو و گونئی آذربایجانا هیچ بیر فایداسی اولمادیغینی وورقولامالی‌یام.